HetMagazijn

ReisMagazijn > Kaliningrad

De reis

Donderdag 18 juni 2009. In alle vroegte op, inpakken, ontbijten en naar het station. Daar hebben we alle gelegenheid rustig bij te komen van alle hectiek - want we zijn zeker een half uur te vroeg op het perron van waar onze trein naar Kaliningrad vertrekt.

Het is maar een kort treintje. Natuurlijk staan we aan de verkeerde kant van het perron - lekker rustig, want we staan er in ons eentje, maar nu moeten we toch nog wel een sprintje trekken om de trein nog te halen. Vanachter het glas genieten we van een rustige rit door een weelderige en kleurrijke natuur.

We rijden langs velden met goudgeel koolzaad en uitgestrekte weiden die rood kleuren van de papavers. Her en der passeren we kleine dorpjes met vaak wat vervallen houten huizen. We komen geen autoweg, laat staan snelweg, tegen in dit wat menselijke aanwezigheid betreft lege landschap. Een enkele landweg, soms niet eens verhard, kruist de rails. Het landschap onder de bedekte hemel ademt een lome rust. Hier kabbelt het leven voort zoals het dat al decennia doet, denken wij - of beter, fantaseren wij, want het is natuurlijk wel erg makkelijk oordelen vanuit een gerieflijke treincoupé.

Na enige tijd valt ons op hoe weinig dieren we in het landschap zien. Weiden zat, maar geen koe, geit, schaap of varken te zien.

Bij de eerste wat grotere plaats die we aandoen, is er oponthoud. Waarom, dat wordt niet duidelijk. Het gebrek aan informatie doet ons terugdenken aan het gedrag van de NS in soortgelijke situaties van een decennium geleden.

Alhoewel onze trein staat aangeduid als intercity, rijden we eigenlijk meer als een boemeltje door het Poolse platteland naar het oosten. Vlak voor de grensovergang komt de conducteur ons waarschuwen dat we moeten overstappen in een andere wagon. De wagon waar wij nu in zitten, is Schluss - het is het enige woord over de grens dat de Poolse conducteur kent, maar lastig is dat niet: dat ene woord en de gebaren eromheen maken zijn bedoeling glashelder.

De nieuwe wagon is er een met slaapcoupé's en een gang die zo smal is, dat ik er met mijn rugzak niet kan keren. Voor alle zekerheid checken we de eindbestemming nog maar eens bij onze medepassagiers. "Kaliningrad?" "Da, Kaliningrad", is het geruststellende antwoord.

We vinden een plaatsje in een coupe met een vriendelijke dame met hond. Ze reist via Kaliningrad naar Moskou en vliegt vandaar naar de Zwarte Zee-kust, waar haar echtgenoot werkt die ze al twee maanden niet gezien heeft. Het is niet de snelste, maar wel de goedkoopste route. Ze spreekt Duits, Engels en Frans - dat is erg handig voor ons, want zowel de conducteur en douaniers spreken alleen Pools en Russisch, talen die wij geen van beide machtig zijn.

Van onze medepassagiere leren we dat de spoorwegstations in de Russische Federatie met Moskou-tijd rekenen. Dat is twee uur later dan in Nederland. Het verwarrende is, dat het volgens de lokale tijd in Kaliningrad slechts een uur later is. Als je dat niet weet - en het staat nergens aangegeven - is het dus heel makkelijk om je trein te missen, en dat schijnen buitenlanders dan ook regelmatig te doen. Het is een omissie van jewelste van onze reisgids, zeggen Marjan en ik tegen elkaar. Want ook daar staat deze toch essentiële reisinformatie niet in.

De grens. We vullen formulieren in, geven onze passen af, en wachten af. De trein staat stil bij een oud stationnetje, midden in het bos, en wordt van onder tot boven doorzocht op smokkelwaar. Douaniers schijnen met zaklantaars onder de banken en schroeven de afdekplaten aan de plafonds los om te zien of daarboven contrabande is verstopt. Naar onze bagage wordt niet gekeken; alle aandacht gaat uit naar mogelijk in de trein verstopte smokkelwaar.

Na een uur krijgen we onze passen terug, gestempeld en wel. Naar de verplichte uitnodiging annex hotelvoucher die wij van het visumbureau in Amsterdam meekregen, wordt niet gevraagd. Zo makkelijk als het bij ons gaat, zoveel problemen ondervindt echter onze medepassagiere. Niet voor zichzelf, maar voor haar hond. Er ontpopt zich een twistgesprek met de douanebeamte. De dame maakt zich behoorlijk boos over de bureaucratie en verzucht tegen ons, dat de regels bij de grens iedere keer anders worden uitgelegd. De hond, ondertussen, blijft de kalmte zelf. Hij vertrouwt op zijn bazin en niet ten onrechte, want ondanks de boze woordenwisseling doet de douanebeambte wel haar best. Na enige tijd komt ze terug, deze keer met de juiste stempels op de juiste papieren. Ook de hond mag door.

Met enkele schokken zet onze trein zich na precies een uur oponthoud weer in beweging. Langzaam rollen we het grondgebied van de Russische Federatie binnen.

Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is Kaliningrad, gelegen tussen Polen en Litouwen, een enclave van Rusland. De enclave is genoemd naar de gelijknamige hoofdstad, gelegen in de historische regio Oost-Pruisen en tot 1945 onder de naam Königsberg deel van Duitsland.

Het eerste en meest opvallende verschil met Polen zijn ... de bloemen in het landschap. Vielen in Polen de felrode papavers op, hier zijn het de paarsblauwe lupines, onafzienbare velden vol. Een prachtig en ongewoon gezicht. De huizen in de dorpen zijn nog wat bouwvalliger dan in Polen - maar hier is natuurlijk ook geen EG-geld beschikbaar om de boel wat op te poetsen.

Om half drie lokale tijd arriveren we in Kaliningrad. In de stationshal staat een moderne pinautomaat, waar we gelijk gebruik van maken. Zo, de roebels zijn binnen! Ons hotel ligt aan de andere kant van de stad; een lange reis. Daarom lijkt het ons het handigst om meteen maar tickets te kopen voor onze volgende treinreis, die van Kaliningrad naar Vilnius.

Zoekend kijken we om ons heen. Alle opschriften zijn in het Cyrillisch. De visumprocedure voor deze kleine enclave is zo duur en ingewikkeld, dat er nauwelijks toeristen komen. En dat heeft weer tot gevolg dat er nauwelijks opschriften in andere talen in Kaliningrad te vinden zijn.

Maar gebarentaal werkt ook. Al snel hebben we het buitenland-loket gevonden. Gelukkig had ik van de website van Deutsche Bahn een printje gemaakt met de details van de treinreis. Een slim en hulpvaardig Russisch meisje heeft met behulp daarvan snel door wat we willen. Het lastigste is nog voor haar om er achter te komen of we eerste of tweede klas willen reizen. Hoe leg je dat uit met handgebaren?! Maar het lukt wonderwel. Al na drie keer vragen en uitleggen gaat er bij ons een lichtje branden. "Twee", steek ik mijn vingers op. En even later begint de printer te ratelen en komen onze tickets uit het apparaat gerold.

De volgende stap. Hoe komen we bij het Dona-Hotel waar Marjan een kamer voor ons reserveerde? "Met de tram", zegt Marjan. "Laten we eerst eens kijken of we een plattegrond met tram- en buslijnen kunnen vinden", stel ik voor. Na een vruchteloze zoektocht in het busstation gaat het toch maar naar de tramhalte. Marjan, met haar uitstekende richtingsgevoel, weet het precies. "We nemen gewoon deze tram", die gaat precies onze richting uit. Hoe ze dat weet?! Ikzelf zie ondertussen niet meer wat noord, zuid, oost of west is en wandel maar gewoon achter haar aan.

We stappen in een van de ouderwetse piepende trammetjes die hotsend en botsend door de binnenstad van Kaliningrad rijden. Kaartjes kopen bij de conductrice. In het Russische deel van de wereld is personeel in overvloed beschikbaar. Makkelijk hoor. Met handen en voeten informeert ze waar we heen willen en eveneens met handen en voeten bevestigt ze dat we in de goede tram zitten. Ze houdt wel een oogje op ons. Ik kan niet anders zeggen, dan dat onze eerste kennismakingen met inwoners van Kaliningrad erg prettig zijn.

Bij het centrale plein Plochad Pobedy, het moderne hart van de stad, stappen we uit en wandelen over een brede boulevard met lage blokkendoosachtige huizen en winkels naar het hotel, een kilometer of zo verderop. De gebouwen ogen stalinistisch, de neonreclames onderweg doen echter westers aan. Het zijn dan ook vooral bekende namen van kledingmerken en parfums die we zien oplichten. Levi's, Chanel, Armani - het is er allemaal.

Kaliningrad ligt aan de Oostzee, aan de monding van de rivier de Pregolja en is een belangrijk verkeersknooppunt met een zeehaven en belangrijke spoor- en wegverbindingen. Behalve dat de stad militair van strategische betekenis voor de Russen is, is er ook veel zware industrie.

Van het oude Königsberg is na de tweede wereldoorlog en de daaropvolgende communistische periode vrijwel niets meer overgebleven. Na de oorlog volgde een snelle wederopbouw, naar Sovjet-Russisch model. Hierbij werd het oude Duitse stratenpatroon grotendeels losgelaten, en werd de bijna volledig verwoeste binnenstad deels herbouwd met grote, grauw-betonnen flatgebouwen. Daarvoor werd de historische bebouwing die na de oorlog nog over was, voor het grootste deel geruimd.

Pas in 1991 ging de stad weer open, en konden ook de Duitsers haar voor het eerst na ongeveer vijf en veertig jaar weer bezoeken. Dit heet in Duitsland Heimat-toerisme. Het na al die tijd weerzien van de sterk veranderde plaats van hun jeugd was voor vele Duitse bezoekers een sterk emotionele ervaring. Overigens merken we tijdens ons verblijf in Kaliningrad niets van dit soort toerisme - of van welk ander soort ook. Andere buitenlanders hebben we er eenvoudig niet gezien.

In het hotel verkassen we na vijf minuten van kamer. Pal achter onze kamer wordt namelijk met grote drilboren in het beton geboord. Het lawaai is niet om aan te horen. Snel naar een wat rustiger ruimte aan de voorkant. Daar hebben we wel het lawaai van de verkeersweg, maar alles is beter dan dat door merg en been gaande geboor.

De stad in. Even voorbij het hotel ligt een groot plein aan de Chemyakhovskogo Ulitsa met wat kraampjes met kettingen en sieraden. Allemaal barnsteen, dat in de Oostzeestaten veel gevonden wordt. Barnsteen is een fossiele hars van prehistorische naaldbomen, miljoenen jaren geleden uit de bomen gedropen en daarna versteend. Barnsteen, in het Engels amber genoemd, is warmgeel tot donkerrood van kleur. Doorzichtige barnsteen wordt in het algemeen het mooist gevonden en is het kostbaarst. De voornaamste vindplaats van barnsteen is het Oostzeegebied. Het nabij gelegen schiereiland Samland is goed voor 90 procent van de wereldproductie. Marjan aarzelt bij de mooie kettingen die hier voor weinig geld worden aangeboden. "Tja, ik heb er al een", verzucht ze. Maar toch wordt ieder kraampje afgezocht "of er toch nog iets mooiers te vinden is."

Ver voert onze wandeling vanmiddag niet. We hebben al een lange dag achter de rug en eigenlijk zo langzamerhand wel trek. Even voorbij de Ambermarkt ontdekken we een overdekt terras aan de oevers van een groot meer, het Verkhnyj Prud; een prima plekje voor een goed glas, te meer daar het net begint te regenen.

Aan de overzijde van de weg ligt een restaurant. Omdat het op het terras wat kouder wordt, besluiten we daar te gaan eten. Het restaurant blijkt Japans te zijn - ook iets wat je hier niet zo snel zou verwachten. Grote tafels met lounge-achtige banken met kussens eromheen. Iedere tafel is door kralengordijnen afgescheiden, zodat de grote ruimte wordt opgedeeld door verschillende doorzichtige kamertjes. Er is een Engelse menukaart. Da's toch wel handig ... Behalve Japanse gerechten staat er ook schnitzel op de kaart, op z'n Japans bereid en verrassend lekker.

Na de maaltijd blijkt het buiten inmiddels weer droog te zijn. Op ons gemak wandelen we terug naar ons hotel. Einde van een lange dag.

Vrijdag 19 juni 2009. Drooggevallen vijvers, gebarsten plaveisel en met losse asbestlappen geïsoleerde afvoerbuizen vormen de ouverture van onze tweede dag in Rusland. We gaan Kaliningrad verkennen! Door een wat vervallen park - het vroegere slotpark - weliswaar bijgehouden, maar aan groot onderhoud toe - wandelen we naar het Museum voor geschiedenis en kunst, ons eerste doel vandaag.

Het museum is interessanter dan gedacht. Eigenlijk heeft het meer van een streekmuseum dan van een kunstmuseum. Het museum, opgericht in 1946, lijkt ons een samenvoeging van verschillende voorlopers. Je vindt er van alles wat. De prehistorie wordt belicht, de natuurlijke historie van de regio, er is een poppententoonstelling, in mooie diorama's staan opgezette dieren. Het museum bevat een eerbetoon aan de ruimtevaart en een verzameling beelden van Lenin. In een vitrine ligt een straatnaambordje van voor 1945: de Adolf-Hitler-Strasse. Erboven hangen fluwelen vaandels die oproepen tot spoorwegstakingen. Indrukwekkend is een tableaux-vivant van de verwoesting van Köningsberg tijdens de gevechten in de tweede wereldoorlog. Het houdt met indringende taferelen en geluidseffecten de herinnering aan die tijd levend. Of je dat op zo'n manier moet doen, daarover zullen de meningen verschillen. Nederlandse musea kiezen - voor zover mij bekend - voor een andere opzet. Daarom is het tableaux vivant natuurlijk niet minder interessant.

We brengen het grootste deel van de ochtend rond in het museum. Dwalend door de grote zalen gaan we in hink-stap-sprong door de veelbewogen geschiedenis van dit stukje Oostzeekust.

Daarna staat een volgend museum op Marjans programma: het Drie-Boten-Museum. We wandelen door het park naar de Leninsky Prospekt en langs de brug over het Kathedraal-eiland met het graf van de filosoof Immanuel Kant naar de rivier waaraan het museum ligt afgemeerd.

Ook dit museum is weer groot. Het Museum van de Oceanen van de Wereld, zoals het officieel heet, bevindt zich in het vroegere onderzoeksschip Vityaz aan de oever van de Pregolja rivier. Het museum toont het Russische aandeel in de ontdekkingsgeschiedenis van de wereld en de ontwikkelingen in maritiem onderzoek. Daarnaast bevat het complex een Russiche onderzeeboot en een tentoonstelling over de Russische duikbotenvloot. Teveel om allemaal in één keer te bekijken.

We moeten een keuze maken en die valt op een bezoek aan het onderzoeksschip Vityaz. De tentoonstellingen aan boord bieden interessante inzichten in het reilen en zeilen van een maritiem onderzoeksschip, dat over de hele wereld op oceanografische expeditie is geweest. Tegelijkertijd geven de fraaie tentoonstellingen aan boord een goed beeld van het Russische aandeel in de geschiedenis van de ontdekkingsreizen. In de woorden van de museumconservator:

"Ocean is tremendous and mysterious, terrifying force of nature and the beginning of life, inspiration for poets and adventurers. For centuries, courageous seafarers have been trying to understand its magnetic, rough, and unruly temper.

We would like to tell you about Russian sailors, scientists and artists who became members of trips of explorations and were directed towards the expanses of the ocean 'to gain the newest knowledge about our globe'. By solving practical, military and scientific problems domestic expeditions not only raised powers of the country at sea but also brought in new valuable knowledge about the universe, initiated a new science - oceanography."

We genieten van de zwerftocht door de ingewanden van het onderzoeksschip waarbij theorie en praktijk zij aan zij gaan - dat kom je in musea niet vaak tegen. Voldaan wandelen we na enige uren de loopplank af - klaar voor nieuwe avonturen.

Door een soort Bijlmer met hoge grauwe woonflats wandelen we naar de Prima Prospekt. We komen langs een supermarkt die aan de buitenkant als twee druppels water lijkt op de blauw-gele Ikea-blokkendozen op onze industrieterreinen. Marjan koopt er wat broodjes die we met een drankje in het supermarktrestaurant verorberen.

Verder. Langs drukke, brede met bomen omzoomde verkeerswegen wandelen we door het Kalinin Park in de richting van het centrum van de stad, waar we uitkomen bij de dierentuin. "Zullen we er een kijkje nemen?", vraag ik. Op het bord naast de ingang staan vele dieren afgebeeld, waaronder een ijsbeer. "Zouden ze hier ijsberen hebben?" We weten het niet. Eigenlijk weten we helemaal niets over deze dierentuin in dit geisoleerde stukje Noordwest Europa.

Onze belevenissen in de dierentuin leest u hier.

Door de drukke winkelstraat wandelen we naar het even verderop gelegen astronautenmonument, een metalen constructie bestaand uit een grote cirkel met daarin een kosmonaut, die het universum staat te veroveren.

Terwijl het zachtjes begint te regenen, wandelen we naar het centrale plein. De fraaie kerk die daar in aanbouw is, is nog niet klaar. In de catacomben is echter een 'noodkerk' met fraaie fresco's en ikonen ondergebracht. We nemen er een kijkje. Kort, want de meeste andere mensen komen er echt om te bidden. Als toeristen lopen we er eigenlijk in de weg.

In een groot, modern en sjiek maar ook verlaten (want: te duur) winkelcentrum aan het plein is het tijd voor koffie, met fraai uitzicht op het centrale plein.

We wandelen in de richting van ons hotel. Halverwege bevinden zich de grote markthallen van Kaliningrad. Aan de buitenzijde bevindt zich de bloemenmarkt, binnen zijn grote overdekte hallen waar voornamelijk etenswaren, vlees, fruit en groenten, worden verhandeld. Hier doet Kaliningrad dus zijn inkopen, niet in de half leegstaande luxueuse kooppaleizen langs de grote boulevard met produkten met prijskaartjes waar wij zelf nog van schrikken.

Op de vleesmarkt wordt het tevoorschijn halen van mijn fotocamera gelijk afgestraft. Zelden zo'n negatieve reactie meegemaakt op een poging een onschuldig kiekje te maken.

In een cafe-restaurant nabij de bloemenmarkt besluiten we te gaan eten. Het ziet er gezellig uit. De wanden, de tafels, de stoelen, alles is van bruin hout. Een groepje dames - misschien op een dagje uit? - zit gezellig te zingen. Oude volksliedjes, dat kun je goed horen, ook al spreek je de taal niet. Dat zie je bij ons niet meer gebeuren.

Het restaurant heeft geen Engels- of Duitstalig menu, maar gelukkig is er wel een serveerster die een paar woorden Engels spreekt. "You want pig?", vraagt ze niet onvriendelijk maar toch enigszins gespannen. Lastig hoor, van die buitenlanders in de zaak. "We want pig", antwoordden Marjan en ik braaf in koor, waarna ons in een mum van tijd een verrassend smakelijke maaltijd wordt geserveerd. En daarmee besluiten we een leuke en interessante dag in Kaliningrad.

Zaterdag 20 juni 2009. Vertrek. Op het station van Kaliningrad vinden we dankzij de moderne borden snel onze weg. Op het perron staan enkele dames. Zij zijn gastvrouw op de trein - voor iedere wagon één. Vriendelijk wijst onze gastvrouw ons onze plaatsen. Ze moet wel hartelijk lachen als ik haar in het Duits en Engels iets probeer te vragen. Die talen spreekt ze natuurlijk niet; hoe kom ik erbij! Het is ook een manier, iemand uitlachen als je geen antwoord kunt geven!

Met de trein reizen we naar Litouwen, een lange reis die tot ver in de middag duurt. Voor de meeste reizigers duurt de reis nog langer. We zitten namelijk in de doorgaande trein naar Sint Petersburg.

We hebben een hele coupé voor ons zelf. Er wordt rondgegaan met soep; je kunt thee kopen. "Een echt Russische trein", zegt Marjan, die dat nog van een vroegere Ruslandreis kent.

De trein rijdt tot op de minuut op tijd. Bij de grens is er weer een lange, uitgebreide controle. Wij zijn de enige niet-Russen aan boord, en onze paspoorten mogen zich daarom in een bijzondere belangstelling verheugen. De jonge douanevrouw wordt nog ingewerkt. Alles is nieuw, en wordt daarom dubbel zo serieus genomen. Onze passen worden helemaal doorgelezen en zelfs met een loep bekeken.

De douane wandelt deze keer met een echte hashhond door te trein. Het dier wordt echter al snel afgeleid door een leuk klein hondje, dat enige coupé's verderop zit. Dat diertje is natuurlijk veel interessanter dan zo'n vies luchtje.

In onze coupé liggen dekens, lakens en kussens. We merken tijdens het tweede deel van de reis, dat dat ook overdag handig is. Veel reizigers doen een tukje en het duurt niet lang of Marjan en ik volgen het goede voorbeeld. Lees verder ...

Informatie over Kaliningrad en barnsteen is afkomstig uit de Wikipedia.